tığı bu topraklarda, ilk olarak Kalkandelen’e uğradım. Şehri detaylı gezemesem de, Alaca Cami’nin göz kamaştıran süslemeleri, Osmanlı estetiğinin nasıl bir zarafetle taşa işlendiğini gösterdi bana. Her bir çiçek, her bir desen, zamana direnen dualar gibiydi.

İkinci gün, Üsküp’e uzandım. Şehir, yüzeyde modernleşmiş gibi görünse de, altında yatan tarih hâlâ canlıydı. İlk durak Üsküp Kalesi’ydi. Tarihinden bahsederken taşlara sinmiş bin bir hikâye adeta canlandı gözümde. Ardından Taş Köprü, iki kıyıyı değil, iki dünyayı birleştiriyordu. Türk ve Yahudi Mahalleleri, Çifte Hamam, Sulu Han… Her biri geçmişin birer aynasıydı.

Ancak şehirdeki büyük çelişki, göz ardı edilemeyecek kadar belirgindi. Osmanlı’nın köklü izlerini gölgede bırakmak istercesine, Üsküp’ün her köşesine dikilmiş ruhsuz heykeller, “modernlik” maskesiyle

sergileniyordu. Anlamsız abartılarla süslenmiş bu beton yığınları, ne geçmişe saygı taşıyordu ne de bugünün ruhuna sesleniyordu. Oysa sadece birkaç adım ötede, bir cami minaresi zamana karşı eğilmeden dimdik duruyor, “Biz buradaydık, hâlâ buradayız” diyordu sessizce.

İnsanlar ise bu coğrafyanın asıl güzelliğiydi. Makedonya’da dikkatimi çeken şeylerden biri, birçok insanın Türkçe konuşabiliyor olmasıydı. Özellikle yaşlıların aksanlı ama sıcak Türkçesi içimi ısıttı. Bu sıcaklık, sadece dilde değil, gönülde de vardı. Hayat ucuzdu, insanlar içten, yakındı. Adeta misafir değil, ev sahibi gibiydim.

Üçüncü gün, daha çok gönül köprüleri kurduğumuz bir gündü. Türk Büyükelçiliği’ni ziyaret ettik. Orada duyduğum bir söz hâlâ aklımda: “Zamanında Türkiye’den gelen bazı kişiler, buradaki soydaşlarımızın konuştuğu Türkçeye ‘kırık’ demiş,” dedi bir yetkili. Ardından düşünceli bir tebessümle ekledi: “Ama aslında tartışılması gereken şu: Acaba onların mı Türkçesi kırık, yoksa bizim mi?” Bu cümle, bir dil meselesinden çok daha öteydi. Çünkü o “kırık” diye anılan Türkçe, yüzyıllar boyunca savaşlara, sürgünlere, ayrılıklara rağmen korunmuş, anadan kıza, dededen toruna aktarılmış bir kimlikti. Belki gramer hataları vardı içinde, ama yüreği sağlamdı. Ve aslında belki de bizler, modernleşmenin telaşıyla kendi dilimizdeki o eski sıcaklığı, o gönül tınısını kaybedenlerdik.

O günün devamında Maarif Vakfı’nın ofisinde, bir kahve eşliğinde soydaşlarımızla ettiğimiz sohbet, tarih kitaplarında yazmayan bir geçmişi, hafızalarımızda yeniden canlandırdı.

Dördüncü gün, uzun ve meşakkatli bir otobüs yolculuğu sonrası Bosna Hersek’e ulaştık. İlk olarak Alperenler Tekkesi’ne uğradık. Ardından, Bosna’nın kalbine kazınmış bir isimle, Aliya İzetbegovic’in şehitliğinde durduk. Sade bir mezar taşı, ama ardında bir halkın vakarını taşıyordu. O mezarın önünde durduğumda, sadece bir devlet adamını değil, direnişi, inancı ve vakarı selamladım.

Aliya İzetbegoviç’in Bosna topraklarında bir Atatürk etkisi yarattığını fark ettim. Onu ya büyük bir sevgiyle anıyorlardı, ya da ciddi bir eleştiriyle. Bazı Boşnaklar, “Biraz daha direnseydi, bu hâle düşmezdik,” diyordu. “Yıllarca savaşa dayandık, biraz daha dayanamaz mıydık?” Bu sözler zihnimi bulandırdı. Oysa ben buraya gelirken, Aliya’nın neredeyse kutsal bir lider gibi sevildiğini sanıyordum. Bu çift yönlü bakış beni sersemletti ama aynı zamanda bir gerçeği daha gösterdi: Liderlik sadece destan değil, aynı zamanda tartışmadır.

Ve bir sözü vardı ki, Bosna’ya adım attığım anda içimde yankılandı: “İstediğiniz kadar dağlara haç koyun, gökyüzüne her baktığınızda hilali göreceksiniz.”

Bu söz, şehre indiğimde adeta gözle görünür bir gerçekliğe dönüşmüştü. Mostar Köprüsü’ne uzaktan baktığımda, o zarif eğimiyle bir hilali andırıyordu. Fakat tam karşısındaki dağın tepesinde yükselen kocaman bir haç, bu hilalin karşısına dikilmiş gibiydi. Bir semboller savaşıydı bu, biri geçmişin ve inancın zarif gölgesi, diğeri ise güçle kazınmış bir iddia. Ama gökyüzüne her baktığımda, o söze hak veriyordum: Gökyüzü hâlâ hilalin gölgesindeydi.

Beşinci gün, Mostar’ın tarih kokan sokaklarında yürüdüm. Koski Mehmet Paşa Cami, Şehit Cami, Tabakhane Cami ve Hamamı… Her birine ses oldum, tarihi anlatmak, onları yeniden yaşamak gibiydi. Sessiz duvarlar, anlatılan her kelimeyle canlanıyordu sanki.

Altıncı ve son gün, Saraybosna’da sona erdi yolculuğum. Taşlıhan, Başçarşı, Sebil, Gazi Hüsrev Bey Cami, Umut Tüneli, Kazancılar Sokağı… Her biri, bir milletin hem direnişini hem umudunu anlatıyordu. Umut Tüneli’nde gördüğüm karanlık, aslında bir ışığa çıkışı işaret ediyordu. Kazancılar Sokağı’nda duyduğum çekiç sesleri ise, hâlâ yaşayan bir hafızanın nabzıydı adeta.

Ve sonra, bir başka sessizlik geldi aklıma. Yahya Kemal Beyatlı’nın annesinin Üsküp’teki meçhul mezarı… Bu toprakların ruhunu,

vefasını, unutulmuşluğunu en çok onun dizelerinde hissediyordum. “Üsküp ki, Yıldız altında Türk bekçisinin tüfeği / Bir lahza eğilse, yıkılır sanılır gökyüzü” derken, sadece bir şehirden değil, bir medeniyetten söz ediyordu. O annesinin mezarına hiç dönememişti. Ama biz dönerken onun izini taşıyan taşlara, onun yarım kalan vatan hasretine dokunduk. Yahya Kemal için Üsküp neyse, bizim için de Balkanlar odur: Yitirilmiş bir çocukluk, unutulmuş bir ezan sesi, taşlara sinmiş bir dua…

Bu yolculuk bana yalnızca şehirleri değil, dilleri, insanları, bakışları, sessizlikleri de tanıttı. Makedonya’daki sıcaklık ve dilin kuytularda bile yaşaması, Bosna’daki soğuk bakışlar ve ticarete boğulmuş ilişkiler… Her biri, aynı geçmişin farklı yansımalarıydı.

Ve ben dönerken biliyordum artık: Bir yerin kimliği yalnızca taşlarında değil, dilinde, gönlünde, insanının gözlerinde yaşar. Dil “kırık” olsa bile, eğer kalpten çıkıyorsa, o aslında en sağlam bağdır geçmişe. Ve bu topraklarda, hala o bağı taşıyanlar var.

Ve Gazi Hüsrev Bey Cami… Orada Cuma namazı kıldım. Fakat beni asıl şaşırtan, namazda ayetlerin ve hadislerin Arapça değil, Boşnakça okunmasıydı. Meğer buradaki uygulama buymuş: Halkın anlayacağı dilden okumak, herkesin manaya erişmesini sağlamak için. Ne kadar güzel, ne kadar düşünceli bir tercihmiş. O an kendi kendime sordum: Asıl anlam Arapça’da mı gizliydi, yoksa halkın anlayacağı dilde mi? Belki de gerçek anlam, gönülden geçenin anlaşıldığı yerdeydi.

Yine de Bosna Hersek’te bu manevî dokuyu doyasıya yaşamak kolay olmadı. Gezdiğim camilerin çoğu kapalıydı, içeri giremedim. Sadece dış kısımlarında, taş soğukluğunda namaz kılabildim. Vakit namazları harici pek çok cami ziyarete kapalıydı. Bir ibadet mekânı ile turist arasında kalmış bir sessizlik vardı duvarlarda, sanki hem çağırıyor hem de uzak dur diyordu.