“Buhara, Semerkand ve Taşkent olmak üzere üç şehir üzerinden gerçekleşen ziyaretimizle ilgili öncelikle her şehrin kendine özgü bir ruhu olduğunu söyleyebilirim.”

Günler öncesinden gelen bir seyahat heyecanı. Sıradan bir seyahat olmayacağının bilincinde çıkılan bir yolculuk. Bu yıl dördüncü dönemini yürüttüğümüz ‘Genç Kitaplar’ projesinin Özbekistan ziyaretiyle daha da derinleşeceği hepimizin malumuydu. Yaptığımız ziyaretlerde bunu yerinde görüp hissettik. Projeyi yürüten ve bana da bu proje içinde çalışma fırsatı veren Gençlik ve Spor Bakanlığı Rize Gençlik Merkezine, Güneysu İlim Öğrenenlere Yardım Vakfına ve projeye destek olan Gençlik ve Spor Bakanlığına çok teşekkür ediyorum.

Seyahatimiz Buhara’dan başladı. Buhara için şu tabiri kullanabilirim: Tarihte Dondurulmuş Şehir. Buhara geçmişinde ticaret merkezi olarak bilinen önemli şehirlerden biri. İpekyolu üzerinde olması, ticaret kervanlarının buradan geçmesi Buhara’yı önemli bir merkez haline getirmiş. On bir kervansarayın bir arada bulunmasından bile ticaret için ne kadar hareketli bir şehir olduğunu anlayabiliriz. Özellikle şehir

kelimesini kullanıyorum. Şehir ve kent kelimelerini eş anlamlı düşünmüyorum. Şehir, bildiğimiz gibi Medine’dir. Yani medeniyet olan yer. Kendine özgü mimarisi, yaşam tarzı, kısacası folkloru olan yerdir şehir. Buhara’da yürürken şehrin kentleşmediğini ve bir şehrin içinde yürüdüğünüzü hissediyorsunuz. Sonradan yapılan yerleşim yerlerinin tarihi şehir merkezinin dışında itibaren yapılması ve tarihi şehrin tamamen korunması muazzam. Şehrin ticaret şehri olması yönünden bahsederken ilim yönünü de atlamayalım. İmam Buhari, Nakşibendi, Nasreddin Hoca gibi önemli isimlerin de bünyesinden çıktığı bir şehir Buhara. Ark Kalesi ve Efrasiyab’ın efsanelerini yerinde görmek ve dinlemek de ayrı bir lezzet.

‘Buhara’dan Semerkand’a doğru giderken acaba orada bizi neler bekliyor düşüncesinden kendimizi alamadık. Buhara’yı anlatırken ticaret şehri olması yönünden ağırlıkla bahsetmiş ve ilim yönünü unutmamak gerektiğini belirtmiştim. Semerkand için ise ilim yönünün bariz bir şekilde ön plana çıktığını söyleyebilirim. İlim ve bilim şehri Semerkand. Şehrin kalbi kabul edilen Registan Meydanı’na gelip orada yan yana bulunan üç medreseyi incelemek bana İsmet Özel’in “Neyi kaybettiğini hatırla” ifadesini düşündürdü. Tam karşıdaki medrese İslami ilimler, soldaki medrese pozitif bilimler ve sağdaki medrese sanat alanında tahsil veren medrese. Bilim, sanat ve İslami ilimler. İnsanın bir bütün olarak yetişmesi için bütün kanatlar mevcut. Bilim varken sanattan ya da sanat varken bilimden uzak durmak ve kendimizi tek kanatla uçmaya mahkûm etmek ne zaman ne nasıl vuku bulmuş bence bunu tespit edip bilincine varmak önceliklerimiz arasında olmalı. “Hikmet ve İlim müminin yitik malıdır. Onu nerde bulursa alır.” Hadis-i Şerifinde ifade edilen yitik malımız hikmetin peşine düşmeliyiz. Pozitif bilimlerde özellikle Uluğ Bey’in o dönemde yapmış olduğu gözlem evi ve araştırmalar hayranlık uyandırıcı. Şehir ve kent bağlamında bir yorum yapacak olursak Semerkand da şehir olma özelliğini büyük ölçüde korumuş bir yer. Yer yer kentleşmeyi andıran binalar ve bölgeler olmakla birlikte şehir ruhunu kaybetmemiş. Medreseler başta

olmak üzere bütün tarihi yapıların korunmasına ve gölgede bırakılmamasına gösterilen özen dikkat çekici.

Semerkand’tan Taşkent’e doğru giderken başkente gittiğimizin bilinciyle kent görünümünde bir yere varacağımızın farkındaydık. Bu konuda yanılmadık. Evet, gittiğimizde bir kent gördük ancak görünümü kentleşmişti sadece. Çünkü yine o Türk-İslam ruhunu bu şehirde de hissediyorduk. Müsaadenizle Taşkent’in adındaki kent kelimesiyle değil de şehir kelimesiyle belirteceğim Taşkent’i. Taşkent şehri ülkenin başkenti olması dolayısıyla dünya şehirleri gibi yenileşen ve yenileşmeye de devam eden bir şehir. Yönetim merkezi. Sadece Özbekistan değil o bölgedeki önemli yönetim merkezlerinden biri. Başkent olmasının da etkisiyle Emir Timur’un izlerini en net görebildiğimiz şehir Taşkent. Emir Timur Meydanı önemli bir mekân. Tarih müzeleri, hanlar, kervansaraylar, camiler-özellikle Hazreti İmam Cami- tarihin içinde bizi gezdiriyor.

Çarşılardan ve insanların yaklaşımlarından şehir şehir değil de bir bütün olarak bahsetmek isterim. Öncelikle çarşıların büyüklüğünü ve zengin çeşitliliğini belirtmemiz gerekir. Çarşı kültürü kanlı canlı yaşıyor oralarda. Baharatların, çerezlerin ve meyvelerin pazarlarda ayrı bir önemi olduğunu gördük. Alış veriş yapmak istediğimiz ve yaptığımız satıcılarda, işletişim kurduğumuz insanlarda sanki uzun süredir tanışıyormuş gibi samimiyet hissettim. Kendini yabancı hissetmemek tabirini rahatlıkla kullanabilirim. Sokak, pazar ziyaretlerimiz esnasında şu an kullanımı birebir aynın olan ortak kelimeler yakalamak bini çok mutlu etti ve ülkeye dönünce bir edebiyat öğretmeni olarak Divanı Lügati’t Türk’ü tekrar karıştırmaya başladım.

Özbekistan’dan bahsedip mutfak kültüründen bahsetmemek olmaz. Açık söylemek gerekirse et ve hamur işi üzerine kurulu mutfakları bana çok hitap ediyor. Ancak mutfak kültüründeki gözlemlerim üzerinden İbn-i Sina’yı da anmak isterim. Besinlerin tek başına

tüketilmesinden ziyade kimi besinlerin birbirleriyle dengelenmelerinin insan bünyesi için daha eftal olduğunu İbn-i Sina’dan ve bu alanla ilgilenen âlimlerden öğreniyoruz. Sadece Özbek Pilavı bile bize bu konuda ipucu verebilir. İçinde birçok farklı ürün barındırması ve yiyince insana ağır gelmemesi o dengeyi ve İbn-i Sina etkisini hissettirdi bana. Yediğimiz başka yemeklerde de baharatlar ve farklı ürünlerle o dengeyi gözlemleyebiliyoruz.

Son olarak toplum yaşamına yansımış estetikten söz etmek istiyorum. Bizim Mimar Sinan eserleri ve başka tarihi eserlerimizde gördüğümüz estetik ve fiziki yapının benzerini Özbekistan’da görmek oraların ata toprağımız olduğunun göstergelerinden sadece biri. Ekmek orada çok önemli. Ekmeklerin üstüne yapmak için özel desenler yapıyorlar. Desensiz ekmek yok. Yine pamuk ve ipek üretimi önemli olduğu için dokuna ön plana çıkıyor. Elbiseler, tabak çanaklar, ahşaplar, takkeler, halılar… Aklımıza gelebilecek her şeyde estetik hayatın içinde. Müziğiyle, diliyle, mimarisiyle, kültürüyle yaşayan ülke Özbekistan (Uzbekistan).

Ata Toprağına Selam Olsun…