Kuzey Makedonya

Balkanlar, bulanık tarihin en berrak hatıralarını bulacağımız, ecdadın gönül izini sürüp kendimize katacağımız bir iç yolculuk; her taşında bir dua, her gölgesinde bir zaman saklı. İstifade edebileceğimiz bir hafıza coğrafyasıdır Balkanlar; çünkü burada geçmiş sadece anlatılmaz, yaşanır, dokunulur ve hissedilir. Balkanlar içinde yaşanmışlık rüzgârı esen bir hatıralar vadisi, çünkü burada her iz, unutulmuş bir kimliği yeniden somut hale getirir.

Pek derin bir merak duygusu ile aşina olduğumuz topraklara ziyaret... Eşi benzeri olmayan bir heyecan kapladı içimi, hiç bilmediğim, ziyaret etmediğim yerler, bir bilinmezlik var ama aslında bilinmedik ve yaşanmadık bir yer değil. Yolculuğun başından beri bir farklılık görmeye çalıştım, bir “yurt dışı” tecrübesi edinmek istedim. Beyhude bir çabaydı bu elbette ve beyhude oluşu asıl keyif verendi: Balkanlar, bizdendi. Anadolu’nun samimi, içten ve misafirperver ve bir o kadar da yardımsever insanını Üsküp sokaklarında gördüm, bizce selamladım onları.

Bilhassa Kalkandelen’deki börekçide rastladığımız beyaz takkeli ak sakallı amcaları görünce Yavuz Bülent Bakiler’ in Üsküp’ten Kosova’ya adlı kitabındaki şu sözü geldi aklıma: “Eski bir caminin, küçük mescidin, kubbeli bir hamamın yanında Türkleri görünce kendimi Anadolu’nun bir şehrinde sanıyorum…” Sınırlarımız görünmez bir bağ ile çiziliymiş bizim, kimilerince büyük mesafe ortak geçmiş ve hafızadan müteşekkil bir köprü ile kapanırmış. Orada olduğum süre boyunca hislerimi tamamen içinde olduğum ana odakladım. Öyle ki Üsküp’e indik ve daha sonrasında Kalkandelen’e geçtik ve hissettiğim duyguları “Makedonya Notlarım” başlığı altında yazıya döktüm:

“Bugün, küçük bir Müslüman kentinde, atalarımızın iz sürdüğü topraklarda uzun uzun gökyüzünü inceledim. Göğün ayın ışığıyla berraklaştığı ama bir yandan da ışığın hararetiyle bulanıklaştığı gecelerden birine denk geldim… Sözde yabancı bir şehir ama bize yabancı hiçbir şey yok; aynı cami, aynı dil, benzer yemekler... Sınırlar bizi ayrıştırmış olsa da bir bütünüz, her şeyden önce atalarımızdan miras ortak bellek her zerresine sinmiş sokakların. Matka adeta bir Karadeniz şehrinden kopmuşçasına manzaraya sahip, Üsküp’ün eski Osmanlı Çarşısı Bursa’dan farksız değildi, Kalkandelen Amasya’yı andırıyor. Buraların bizdenliğini tarif ederken kelimelerin aleladeleşeceğinden, hislerin tarifle azalacağından çekiniyorum.”

Kuzey Makedonya’da rotamızı şu şekilde belirledik: Gezimiz Üsküp Meydanı’ndan başladı. Fatih Köprüsü’nün tarihe tanıklığını dinledikten sonra Eski Osmanlı Çarşısı’na doğru ilerlemeye başladık. Sulu Han ve Üsküp Kalesi’nde geçmişe dair izlere dokunduk.

Mustafa Paşa ve İsa Bey camileri hem mimarisiyle hem ruhuyla etkiledi bizi. Eski Osmanlı Çarşısı’nda hanlar, hamamlar, saat kulesi arasında dolaştık. Yahya Kemal’in annesi Nakiye Hanım’ın mezarını ziyaret etmek bu topraklarla kurduğumuz bağı derinleştirdi. Matka Kanyonu’nda doğadan ödünç kısa bir soluk aldık. Kalkandelen’deki iki kız kardeş tarafından yaptırılan Alaca Cami ise renkleri, işlemeleri ve huzuruyla unutulmaz bir iz bıraktı hafızalarımızda. “Bir cami yaptırsam, herhalde tam da böyle olurdu.” diye gülümseyerek geçirdim içimden.

Üsküp’teki yürüyüşümüz yalnızca taşlarla döşeli sokaklarda değil, aynı zamanda şehrin hafızasında da gerçekleşti. Bu şehri iyi bilen değerli hocamız şehrin sadece mimarisini değil, hafızasını da önümüze serdi. Anlattıklarıyla bize bir şuur ve istikamet kazandırdı. Bu istikamete en güzel teşvik ise, Taş (Fatih) Köprüsü’nün tarihini dinlerken kendisini hissettirdi...

Fatih Sultan Mehmet’in isteği üzerine inşa edilen ve tümüyle taştan oluşan o muhteşem köprünün gerçekte adının “Fatih Köprüsü” olduğunu öğrendik. Aslında bu köprü, Eski Osmanlı Çarşısı’nın, hanların ve camilerin bulunduğu bölgeyle karşı kıyıda bulunan Avrupa mimarisine ait modern yapıları birleştiriyor. Adeta geçmişle bugünü, doğuyla batıyı buluşturuyor. Bu haliyle, İstanbul’daki Fatih Sultan Mehmet Köprüsü’nü andırıyor. Tıpkı Anadolu ile Avrupa yakasını birleştirdiği gibi, burada da kültürel iki ucu bir araya getiriyor. Ancak zaman içinde, bir tarihin izlerini şehirden silmek için “Taş Köprü” adının bilinçli olarak yaygınlaştırıldığını öğrendik. Ve biz bu gezide, yalnızca yapıları değil, unutturulmak istenen bir hafızayı da yeniden görür hale geldik.

Bizce Hissedilen, Bizce Solunan Bir Yurt: Bosna-Hersek

Üsküp ve Kalkandelen’de üç gün geçirdikten sonra rotamızı bir diğer ata toprağı olan Saraybosna’ya çevirdik. Belki de şimdiye kadar geçirdiğim yolculuklar arasında en uzun ve en güzeli buydu. Nehrin kıyısından Saraybosna’ya doğru usul usul ilerledik. Önce yeşillikler içinde sıralanmış evler gördük, ardından mezarlıklar ve ibadethaneler birbirini takip etti. Ufukta camilerin minareleri belirdiğinde büyük bir heyecanla tüm köyü dikkatle inceledim. Sonra bir başka kilise, ardından yeniden camiler... Bu örüntü halinde devam eden süreç beni büyüledi. Baharın mı etkisiydi bilinmez, güneş, çiçekler ve alabildiğine yeşil nehir, gözlerimizin önüne bir cennet tasviri sunuyordu bize.

Saatlerce süren yolculuğun ardından Saraybosna’ya vardık ve rotamızı eski çarşıdaki tarihi mekanlara çevirdik; Taşlıhan, Sebil, Saraybosna’nın kuruluşuna emek veren Gazi Hüsrev Bey’in türbesi ve camisi, şehitlik ve şehitlikte yer alan Aliya İzzetbegoviç’in mezarını ziyaret ederek geçmişe saygımızı sunduk. Aliya İzzetbegoviç, bu toprakların acılarını ve umutlarını içinde taşıyan, Bosna’nın ruhuna derin bir iz bırakmış bir simgeydi… Onun mezarı, tarihle bugünü birbirine bağlayan sessiz bir köprü gibiydi. Şehitlik ziyareti esnasında yurt dışından gelen genç bir grup Kur’an-ı Kerim okuyordu. Yanlarına oturarak o kutsal ana iştirak ettik. Bu maneviyatın derinliğinde, geçmişin yankıları ile günümüzün gerçekliği arasında ince, görünmez bir bağ hissettim. O anın içimde uyandırdığı huşu, gezi boyunca edindiğim bilgilerin derinliğiyle birleşti; bu duyguları kaleme dökmekten kendimi alıkoyamadım:

“Ata yadigârı toprakları ziyaret ettik. Orada yaşanan zulümleri dinledik... Dinlediklerimiz yalnızca birer hikâye değil, adeta içimizde yeniden yaşanan acılardı. Her anlatıda biraz daha derinleşti hüznümüz, biraz daha çoğaldı ortak hafızamız. Onların yaşanmışlıkları bizimle örülüydü; çünkü ne hissediyorlarsa, aynı sızı içimizde de yankı buldu. Köklerimiz ortaktı dolayısıyla hissettiklerimiz de kaçınılmazdı...”

Bu coğrafyada acının yanı sıra harika güzellikler de vardı. Üsküp’te, Kalkandelen’de, Mostar’da, Saraybosna’da geçirdiğimiz günler hafızamızda derin izler bıraktı. İnsanın yüreğine dokunan manzaralarla, gönül zenginliğiyle karşılaştığımız insanlar sayesinde paha biçilemez bir tecrübe elde ettik. Bize sadece sofralarını değil, yüreklerini de açtılar. Sohbetlerinde bir sıcaklık, tebessümlerinde bir tanıdıklık vardı…

Türkiye gibi buralar diyorlar. “Gibi” dahi bu toprakları ayırıyor bizden belki, yakınlığımızı hafife alıyor. Burası bizden, bize dair ve bizce solunuyor...